←Lekcja 8

Lekcja 9
Teilwres oedd merch y trydanŵr. - Córka elektryka była krawcową.
Dopełniacz rzeczowników

W tej lekcji dowiesz się, jak określać jeden rzeczownik drugim rzeczownikiem.

Llyfr Pedr ydy hwn. - To jest książka Pedra.
Y tŷ trydanŵr ydy hwn ddim. - To nie jest dom elektryka.
Beic mynydd ydy hwnnw? - Czy to jest rower górski?
Twrch y daear yw hwn, ond ydy? - To jest kret, nieprawdaż?
Teilwres oedd merch y trydanŵr. - Córka elektryka była krawcową.
Teilwres oedd cyfeilles ferch y trydanŵr ddim. - Przyjaciółka córki elektryka nie była krawcową.
Y saer maen oedd mab cyfeilles ferch y trydanŵr? - Czy syn przyjaciółki córki elektryka był murarzem?
Nage, y saer coed oedd e. - Nie, on był cieślą.
Ond y trydanŵr oedd Lech Wałęsa? - Czyż Lech Wałęsa nie był elektrykiem?
Lluniau o artistiaid ydy'r rhain. - To są portrety artystów.
Adlewyrchiad o lwyddiant y tîm yw hyn. - To jest odbicie sukcesu drużyny.
Y wledd o gerddoriaeth oedd hon. - To było święto muzyki.
Casgliad o ddilad ydy hwn? - Czy to jest kolekcja ubrań?

9.1 Dopełniacz
Dopełniacz jest to w polskim jeden z przypadków rzeczownika, który odpowiada na pytanie: kogo?, czego? Używa się go do opisania innego rzeczownika. W ten sposób powstaje jedna z kilku relacji, o których niżej. Wyraz określający kładzie się zawsze po wyrazie określanym. Tak samo jest w walijskim.
llyfr Pedr - książka (kogo?) Pedra
merch Gatrin - córka (kogo?) Catrin
cilogram tatws - kilogram (czego?) ziemniaków
Ponieważ w walijskim nie ma odmiany rzeczowników, o tym, że została użyta konstrukcja dopełniaczowa, informuje nas właśnie fakt zestawienia dwu rzeczowników.
9.2 Relacje dopełniaczowe
Istnieje kilka różnych zastosowań dopełniacza. Większość z nich oznacza pochodzenie albo przynależność, albo też związek przypominający jakoś te dwa:
♥ pochodzenie od osoby: merch Gatrin - córka Catrin
♥ przynależność do rodziny osoby: tad Catrin - ojciec Catrin
♥ przynależność do osoby: llyfr Pedr - książka Pedra
♥ wykonanie z materiału: cadair bren - krzesło (z) drewna
♥ bycie wymierną częścią całości: dyrnaid meini - garść kamieni
♥ bycie częścią czegoś: coes mwrthwl - rączka (od) młotka
♥ bycie podmiotem stanu: hun blentyn - sen dziecka
♥ bycie przedmiotem czynności: torri ffenest - rozbicie okna
Warto tutaj zauważyć, że czasami konstrukcja dopełniaczowa w języku polskim wymaga użycia przyimka z albo od, które oczywiście łączą się z dopełniaczem.
9.3 Dopełniacz rzeczowników rodzaju żeńskiego
Wyraz określający rzeczownik rodzaju żeńskiego ma zawsze osłabioną pierwszą spółgłoskę według ogólnych zasad:
buwch - calon fuwch - serce krowy
Catrin - merch Gatrin - córka Catrin
derwydd - hun dderwydd - sen druida
gwaudd - chwaer waudd - siostra synowej
llaeth - potel laith - butelka mleka
Myrddin - taith Fyrddin - podróż Myrddina
papur - llong bapur - statek (z) papieru
rhew - pelen rew - kulka (z) lodu
trydanŵr - cob drydanŵr - płaszcz elektryka
Osłabienie nie występuje po rzeczownikach rodzaju żeńskiego zakończonych na s, ani po rzeczownikach w liczbie mnogiej:
mwrthwl - coes mwrthwl - rączka (od) młotka
gwaudd - chwiorydd gwaudd - siostry synowej
9.4 Dopełniacz więcej niż dwu rzeczowników
W konstrukcji dopełniaczowej można użyć więcej niż dwu rzeczowników:
merch drydanŵr - córka elektryka
cyfeilles ferch drydanŵr - przyjaciółka córki elektryka
chwaer gyfeilles ferch drydanŵr - siostra przyjaciółki córki elektryka
9.5 Dopełniacz z rodzajnikiem
Rodzajnik, jak to już opisałem w lekcji 6, służy do podkreślenia, że rzecz, o której mówisz, jest w jakiś sposób znana. Teoretycznie każdy z rzeczowników użytych w konstrukcji dopełniaczowej mógłby mieć rodzajnik. Jednak tak nie jest. Nigdy nie stawia się rodzajnika przed pierwszym członem wyrażenia. Może on być umieszczony tylko przed ostatnim rzeczownikiem w tej konstrukcji. W przypadku dwu rzeczowników rodzajnik kładzie się pomiędzy nimi:
merch y trydanŵr - córka elektryka
cyfeilles ferch y trydanŵr - przyjaciółka córki elektryka
chwaer gyfeilles ferch y trydanŵr - siostra przyjaciółki córki elektryka
Jak widać, nie ma znaczenia, która z osób wymienionych powyżej jest naprawdę znana; rodzajnik można postawić tylko przed słowem trydanŵr - elektryk.
Forma rodzajnika jest uzależniona od otaczających go głosek:
'r: cî'r cyfaill - pies przyjaciela (między samogłoską a spółgłoską)
y: cŵn y cyfaill - psy przyjaciela (między spółgłoskami)
'r: cî'r athro - pies nauczyciela (między samogłoskami)
yr: cŵn yr athro - psy nauczyciela (między spółgłoską a samogłoską)
9.6 Dopełniacz z przyimkiem o
Walijski przyimek o znaczy tyle co z lub od i używany jest między innymi w konstrukcji dopełniaczowej. Umieszcza się go przed rzeczownikiem określającym. Jeżeli zaczyna się on od spółgłoski, zostaje ona osłabiona:
casgliad o ddillad - kolekcja ubrań (dillad)
lluniau o artistiaid - obrazy artystów
gwledd o gerddoriaeth - święto muzyki (cerddoriaeth)
Jak widać, przyimek o jest w istocie emfatycznym podkreśleniem użycia dopełniacza, podobnie jak angielskie of, które naśladuje. Często jest stosowany w połączeniach oznaczających wymierzoną część jakiejś całości:
pwys o afalau - funt jabłek
litr o ddŵr - litr wody
9.7 Zestawienie podrzędne
W poprzedniej lekcji pisałem o zestawieniu równorzędnym wywodzącym się z wielokrotnego mianownika. Zestawienie, które nazwałem podrzędnym, pochodzi z konstrukcji dopełniaczowej i jest bardzo powszechnym środkiem słowotwórczym w języku walijskim. Mamy zatem takie zestawienia, jak:
beic mynydd - rower górski (rower od góry, górski)
saer maen - murarz (rzemieślnik od kamienia)
dydd Iau - czwartek (dzień Jowisza)
twrch daear - kret (wieprz z ziemi, ziemny)
Z pewnością dało się zauważyć, że drugi element takiego zestawienia często najlepiej jest tłumaczony na polski jako przymiotnik.
9.8 Rodzajnik z zestawieniem
W związku z tym, że zestawienie stanowi niejako jeden wyraz, rodzajnik może być umieszczony tylko przed nim, a nie pomiędzy oboma elementami, jak w przypadku zwykłego dopełniacza. Porównaj:
twrch y saer - (ten znany) wieprz rzemieślnika, ale
y twrch daear - (ten znany) kret